Prije nego što je postao Tito: Zatvorske godine, ilegalni rad i put Josipa Broza iz Zagreba do Kumrovca
Mnogo prije nego što je postao jedna od najpoznatijih političkih ličnosti nekadašnje Jugoslavije, Josip Broz prošao je kroz godine ilegalnog partijskog rada, policijskog praćenja, hapšenja i višegodišnjeg zatvora. Posebno važan dio njegove predratne biografije vezan je za drugu polovinu dvadesetih i početak tridesetih godina, kada je djelovao među zagrebačkim radnicima, služio kaznu u Lepoglavi i Mariboru, upoznao druge istaknute komuniste, a nakon izlaska na slobodu 1934. ponovo prešao u ilegalu i počeo koristiti ime Tito.
O životu Josipa Broza decenijama su se pojavljivale različite priče, uključujući tvrdnje da čovjek koji je kasnije predvodio Jugoslaviju navodno nije bio osoba rođena u Kumrovcu. U pojedinim verzijama povezivan je sa Rusijom, Poljskom, obavještajnim strukturama ili različitim tajnim društvima. Međutim, za takve teorije nisu ponuđeni uvjerljivi istorijski dokazi koji bi imali dokumentacionu težinu uporedivu sa sačuvanim podacima o njegovom stvarnom životnom i političkom putu.
Znatno bolje dokumentovane su godine kada je Broz bio metalski radnik i aktivista tada ilegalne Komunističke partije Jugoslavije. Njegova zaposlenja, partijske aktivnosti, hapšenja i sudski postupci ostavili su trag u biografskim, arhivskim i drugim istorijskim izvorima. Upravo taj period pokazuje kako je prije uspona u partijskom vrhu prolazio kroz iskustva koja će ga povezati s ljudima i strukturama komunističkog pokreta mnogo prije nego što će postati poznat pod imenom Tito.
Brozova biografija iz dvadesetih godina može se pratiti kroz podatke o njegovom radu, političkim funkcijama, policijskim postupcima i sudskim presudama. Takva dokumentacija daje čvršću osnovu za rekonstrukciju njegovog života od kasnije nastalih teorija o navodnoj zamjeni identiteta ili skrivenom porijeklu.
Zagreb je postao središte njegovog političkog angažmana
Prije intenzivnijeg političkog rada u Zagrebu Broz je mijenjao mjesta boravka i zaposlenja. Dio života proveo je i u Velikom Trojstvu kod Bjelovara, gdje je njegovu porodicu pogodila tragedija nakon smrti dvoje djece. Njegov lični život tako je već prije najtežih političkih progona bio obilježen ozbiljnim gubicima, dok se istovremeno sve snažnije uključivao u radnički i komunistički pokret.
Tokom 1927. godine njegov politički angažman među radnicima postao je intenzivniji. Komunistička partija Jugoslavije u to vrijeme djelovala je ilegalno, zbog čega su njeni aktivisti bili izloženi policijskom praćenju i sudskim postupcima. Broz je iste godine završio pred sudom i dobio zatvorsku kaznu, ali taj prvi ozbiljniji sukob sa vlastima nije doveo do njegovog povlačenja iz politike.
Po povratku je nastavio djelovati u zagrebačkoj partijskoj organizaciji. Situacija unutar same KPJ tada nije bila jednostavna, jer su postojale ozbiljne podjele između različitih partijskih struja. Prema biografskim prikazima tog perioda, Broz se uključivao u nastojanja da se unutrašnji sukobi prevaziđu i da se partijska organizacija među radnicima učvrsti.
Takav angažman dodatno ga je izložio pažnji policijskih vlasti. Njegovo ime više nije bilo vezano samo za radničko okruženje i zaposlenje nego i za političku organizaciju koju je tadašnja država smatrala ilegalnom. Događaji iz naredne godine dovest će do hapšenja i višegodišnje kazne koja će zauzeti značajno mjesto u njegovoj kasnijoj biografiji.
Politička kriza 1928. godine i demonstracije u Zagrebu predstavljale su važnu prekretnicu u Brozovoj predratnoj karijeri. Nakon učešća u političkom organizovanju i protestnim aktivnostima uhapšen je početkom avgusta, a u novembru iste godine osuđen je na pet godina robije.
Presuda iz 1928. odvela ga je na višegodišnju robiju
Godina 1928. bila je politički izuzetno napeta. Nakon krvavih događaja u Narodnoj skupštini i ubistva predstavnika Hrvatske seljačke stranke, u Zagrebu su održavane demonstracije protiv režima. Broz je učestvovao u njihovom organizovanju, a njegovo ime pojavljivalo se i na političkim materijalima kojima su radnici pozivani na proteste.
Policija ga je početkom avgusta uhapsila, nakon čega je uslijedio sudski proces koji će ostati jedna od poznatijih epizoda njegove rane političke biografije. U novembru 1928. godine osuđen je na pet godina zatvora. Relevantni biografski pregledi ovu presudu povezuju upravo s njegovim djelovanjem u zagrebačkoj organizaciji KPJ i političkim aktivnostima tokom nestabilne 1928. godine.
Kaznu je od 1929. počeo služiti u Lepoglavi. Za Broza zatvor nije značio potpuni prekid kontakta sa komunističkim pokretom, jer su se iza rešetaka nalazili i drugi politički osuđenici. U takvom okruženju zatvorski dani nisu bili samo vrijeme izolacije od javnog života nego i period tokom kojeg su politički zatvorenici međusobno razgovarali, razmjenjivali iskustva i održavali ideološke veze.
Susret sa Mošom Pijadom u Lepoglavi
Među ljudima koje je Broz susreo u zatvorskom sistemu bio je Moša Pijade, već tada poznat komunistički aktivista. Pijade je prije intenzivnijeg političkog angažmana studirao slikarstvo i bavio se novinarstvom, a zbog komunističkog djelovanja od sredine dvadesetih godina služio je dugogodišnju zatvorsku kaznu.
Boravak u zatvoru nije prekinuo njegov intelektualni i politički rad. Broz, Pijade i drugi komunisti vrijeme su koristili za razgovore o položaju Partije, načinu organizovanja i mogućnostima budućeg djelovanja. Upravo iz zatvorskog perioda potiču i priče o Pijadinim crtežima i portretima drugih zatvorenika, što je bilo povezano s njegovim ranijim umjetničkim obrazovanjem.
Lepoglava je tako u Brozovom životu dobila značaj koji je prevazilazio samo izdržavanje kazne. U zatvorskom okruženju uspostavljao je i produbljivao veze s ljudima koji će kasnije igrati važne uloge u komunističkom pokretu. Biografski podaci o kaznama Broza i Pijade potvrđuju da su se njihovi zatvorski putevi mogli ukrstiti upravo tokom tog perioda.
Početkom tridesetih Broz više nije ostao u Lepoglavi. Premješten je u Maribor, gdje je nastavio služiti kaznu u strožim zatvorskim okolnostima. Javnog političkog rada kakav je poznavao u Zagrebu više nije moglo biti, pa se njegovo djelovanje svodilo na veoma ograničeno zatvorsko okruženje i kontakte koje je u takvim uslovima mogao održavati.
Godine provedene u Lepoglavi i Mariboru kasnije su predstavljane kao važan period Brozovog političkog sazrijevanja. Zatvor ga je udaljio od javnog partijskog rada, ali ga nije odvojio od drugih komunističkih aktivista niti od političkih ideja koje će nastaviti zastupati nakon izlaska na slobodu.
Izlazak 1934. i početak života pod imenom Tito
Kada je višegodišnja kazna istekla, Broz ipak nije odmah dobio mogućnost potpuno slobodnog političkog i ličnog djelovanja. Još neko vrijeme nalazio se pod nadzorom vlasti, a nakon izlaska iz zatvorskog sistema vraćen je u rodni kraj. Godine 1934. nakratko je ponovo boravio u Kumrovcu, gdje su mu vlasti ograničile kretanje i odredile boravak.
Takva ograničenja nisu ga navela da napusti politički rad. Komunistička aktivnost pod pravim imenom bila je rizična zbog zabrana i policijskog nadzora, pa Broz ubrzo ponovo ulazi u ilegalnu partijsku mrežu. Napušta sredinu u kojoj je bio lako prepoznatljiv i nastavlja djelovati u konspirativnim uslovima, u kojima su pseudonimi imali praktičnu ulogu u zaštiti identiteta i političkoj komunikaciji.
Upravo se uz taj period šire povezuje upotreba pseudonima Tito. Istorijske biografije njegovo korištenje vežu za ilegalni partijski rad tokom 1934. godine, kada je skrivanje identiteta predstavljalo uobičajeni dio konspirativnog djelovanja članova zabranjenih političkih organizacija. Ime koje je u početku služilo takvoj svrsi postepeno je postalo neraskidivo povezano sa Josipom Brozom.
U narednim godinama pseudonim će sve više potiskivati njegovo prezime u političkom i javnom prostoru. Čovjek koji je nekoliko godina ranije u Zagrebu bio hapšen kao ilegalni komunist i koji je petogodišnju kaznu služio u Lepoglavi i Mariboru krenuo je prema novoj fazi političkog života. U tom trenutku ime Tito još je pripadalo svijetu ilegalnog partijskog rada, a ne državničkoj ulozi s kojom će kasnije biti povezivano.
Upravo zato period između zagrebačkih aktivnosti, zatvorske kazne i povratka u ilegalu predstavlja važnu vezu između Brozovog ranog radničkog života i njegove kasnije političke karijere. Sačuvani podaci iz tih godina omogućavaju da se taj put prati kroz konkretna hapšenja, presude, zatvore i partijske kontakte, umjesto kroz kasnije nastale priče bez uporedive istorijske potvrde.
Kada je 1934. napustio ograničenja života u rodnom kraju i ponovo se uključio u ilegalnu partijsku mrežu, iza njega su već bile godine političkih sukoba s vlastima, višegodišnja robija i poznanstva sa ljudima poput Moše Pijade. Pred njim je tek bio period u kojem će ime Tito prestati biti samo pseudonim korišten u konspirativnom radu i postati ime pod kojim će Josip Broz kasnije biti poznat širom Jugoslavije i svijeta.
